شمعدانی | پایگاه اینترنتی معلولان ایران

به بهانه رویداد توان تک همزمان با الکامپ (۲)

وقتی یک ترجمه ساده تبدیل به قدمی برای دسترس‌پذیرتر شدن وب فارسی شد

دسترس‌پذیری وب شاید هنوز برای بسیاری از صاحبان وب‌سایت‌ها یک موضوع تخصصی و دور از ذهن باشد، اما برای میلیون‌ها کاربر، تفاوت میان یک وب‌سایت قابل استفاده و یک وب‌سایت غیرقابل استفاده است.
افرادی که با اختلال بینایی، شنوایی، شناختی یا سایر محدودیت‌های جسمی زندگی می‌کنند، ممکن است برای استفاده از یک وب‌سایت به ابزارها و امکانات متفاوتی نیاز داشته باشند؛ از صفحه‌خوان‌ها و بزرگ‌نمایی گرفته تا کنتراست مناسب، امکان پیمایش با صفحه‌کلید و رابط کاربری ساده‌تر.
در دنیای وردپرس، ابزارهای مختلفی برای کمک به دسترس‌پذیری وب‌سایت‌ها وجود دارد. اما برای کاربران فارسی‌زبان، یکی از مشکلات همیشه کمبود ابزارها و منابع فارسی در این حوزه بوده است.
در همین راستا، مهندس سیاوش شماعیل‌زاده که در حوزه طراحی و توسعه وب و وردپرس فعالیت می‌کند، تصمیم گرفت تعدادی از افزونه‌های دسترس‌پذیری وردپرس را به زبان فارسی ترجمه کند. یکی از این افزونه‌ها، OneTap بود؛ افزونه‌ای که با ارائه یک نوار ابزار دسترس‌پذیری، امکاناتی را در اختیار کاربران قرار می‌دهد تا بتوانند تجربه استفاده از وب‌سایت را متناسب با نیاز خود تغییر دهند.
اما این کار فقط به ترجمه ختم نشد. او پس از ترجمه افزونه با تیم توسعه‌دهنده OneTap  تماس گرفت و پیشنهاد کرد زبان فارسی به‌صورت رسمی به پروژه اضافه شود. این تلاش ارزشمند همزمان با روز جهانی افراد دارای معلولیت سال گذشته انجام شد و مدیران تیم توسعه دهنده OneTap با آگاهی از ارزش این اقدام به ایمیل مهندس شماعیل زاده پاسخ مثبت دادند و امروز زبان فارسی در کنار زبان‌های مختلفی مانند عربی، ترکی، ژاپنی، کره‌ای، چینی، روسی و بسیاری زبان‌های دیگر در نسخه رسمی OneTap قرار دارد.
شمعدانی ضمن ارج نهادن به این اقدام مسئولانه آقای مهندس شماعیل زاده گفت‌وگویی را با وی انجام داده است و درباره دلیل این کار، اهمیت دسترس‌پذیری وب و اینکه توسعه‌دهندگان و کاربران فارسی‌زبان چگونه می‌توانند در این مسیر مشارکت کنند به گفتگو نشسته است.

---

آقای مهندس شماعیل زاده چه چیزی باعث شد اصلاً به فکر ترجمه یک افزونه دسترس‌پذیری بیفتید؟
واقعیت این است که در ابتدا با یک پروژه خیلی بزرگ یا یک برنامه از پیش تعیین‌شده شروع نکردم. من مدت زیادی است که با وردپرس کار می‌کنم و طبیعتاً در این مسیر با افزونه‌ها و ابزارهای مختلفی مواجه می‌شوم. در یکی از همین تجربه‌ها متوجه شدم که موضوع دسترس‌پذیری وب، مخصوصاً در فضای فارسی، چندان جدی گرفته نشده است. وقتی بررسی کردم دیدم افزونه‌ها و ابزارهای مختلفی در این حوزه وجود دارند، اما بخش قابل توجهی از آنها برای کاربر فارسی‌زبان تجربه مناسبی ارائه نمی‌کنند یا ترجمه فارسی کاملی ندارند. برای من این سؤال ایجاد شد که اگر یک ابزار می‌تواند به افراد بیشتری کمک کند، چرا یک کار نسبتاً ساده مثل ترجمه آن نباید انجام شود؟
از طرف دیگر، ترجمه نرم‌افزار متن‌باز یکی از ساده‌ترین راه‌هایی است که یک متخصص می‌تواند بدون نیاز به ساخت یک محصول جدید، به یک پروژه بین‌المللی کمک کند. بنابراین تصمیم گرفتم خودم شروع کنم.
چرا فکر می‌کنید دسترس‌پذیری وب تا این اندازه اهمیت دارد؟
چون وب برای خیلی از ما تبدیل به بخش جدایی‌ناپذیر زندگی شده است. ما خرید می‌کنیم، آموزش می‌بینیم، فرم‌های اداری پر می‌کنیم، اخبار می‌خوانیم، با بانک‌ها کار می‌کنیم و حتی بسیاری از خدمات ضروری زندگی را از طریق وب دریافت می‌کنیم. حالا تصور کنید یک نفر به دلیل محدودیت بینایی نتواند محتوای یک صفحه را با screen reader بخواند، یا کاربری که امکان استفاده از ماوس را ندارد نتواند با صفحه‌کلید در سایت حرکت کند. در چنین شرایطی، دسترس‌پذیری دیگر یک ویژگی لوکس یا یک موضوع صرفاً فنی نیست؛ مسئله این است که آیا یک فرد اساساً می‌تواند از یک سرویس استفاده کند یا نه.
به نظر من یکی از مهم‌ترین تغییرات ذهنی که باید اتفاق بیفتد این است که دسترس‌پذیری را فقط به عنوان «قابلیتی برای افراد دارای معلولیت» نبینیم. یک سایت با ساختار بهتر، متن خواناتر، کنتراست مناسب، navigation منطقی و رابط کاربری قابل پیش‌بینی، برای همه کاربران تجربه بهتری ایجاد می‌کند.
پس چرا صاحبان سایت‌های وردپرسی باید به دسترس‌پذیری اهمیت بدهند؟
چند دلیل وجود دارد. اول از همه، دلیل انسانی است. ما نباید عمداً بخشی از کاربران را از خدماتی که ارائه می‌کنیم محروم کنیم. دوم، دلیل کسب‌وکاری است. هرچه وب‌سایت برای افراد بیشتری قابل استفاده باشد، مخاطبان بالقوه بیشتری خواهید داشت. سوم، موضوع استانداردها و قوانین است. استانداردهایی مانند WCAG در سال‌های اخیر اهمیت بسیار بیشتری پیدا کرده‌اند و در بسیاری از بازارها، به‌خصوص اروپا، موضوع دسترس‌پذیری دیجیتال جدی‌تر از گذشته دنبال می‌شود. اما مهم‌تر از همه این است که دسترس‌پذیری نباید به یک چک‌لیست برای فرار از مشکل قانونی تبدیل شود. هدف اصلی باید این باشد که کاربر بتواند واقعاً از سایت استفاده کند.
OneTap چه کمکی در این زمینه می‌کند؟
OneTap یک accessibility widget است که یک نوار ابزار را در اختیار کاربر قرار می‌دهد و امکانات مختلفی برای شخصی‌سازی تجربه استفاده از وب‌سایت ارائه می‌کند. کاربر می‌تواند بر اساس نیاز خودش برخی تنظیمات مربوط به نمایش و تجربه کاربری را تغییر دهد. مزیت چنین ابزاری این است که کاربر مجبور نیست برای هر تغییری با تنظیمات مرورگر یا سیستم‌عامل درگیر شود و می‌تواند برخی گزینه‌ها را مستقیماً از داخل سایت در اختیار داشته باشد. در حال حاضر OneTap یک افزونه چندزبانه است و فارسی هم در کنار زبان‌های متعدد دیگر در نسخه رسمی آن قرار گرفته است. البته یک نکته را حتماً باید تأکید کنم: هیچ افزونه‌ای به‌تنهایی نمی‌تواند یک سایت را کاملاً دسترس‌پذیر کند.
اگر ساختار HTML سایت مشکل داشته باشد، تصاویر alt نداشته باشند، فرم‌ها label مناسب نداشته باشند، navigation با صفحه‌کلید درست کار نکند یا کنتراست رنگ‌ها مناسب نباشد، صرفاً نصب یک accessibility widget مشکل اصلی را حل نمی‌کند. دسترس‌پذیری باید از خود طراحی و توسعه سایت شروع شود و ابزارهایی مثل OneTap می‌توانند بخشی از این مسیر باشند.
ترجمه افزونه را دقیقاً چطور انجام دادید؟
من ترجمه را صرفاً به شکل ترجمه کلمه‌به‌کلمه انجام ندادم. در ترجمه افزونه‌ها، مخصوصاً افزونه‌هایی که با موضوعات تخصصی مثل accessibility سروکار دارند، باید هم مفهوم فنی را درک کنید و هم بدانید یک کاربر فارسی‌زبان چه عبارتی را طبیعی‌تر و قابل فهم‌تر می‌داند. مثلاً بسیاری از اصطلاحات حوزه accessibility ترجمه‌های مختلفی دارند و اگر صرفاً ترجمه تحت‌اللفظی انجام شود، ممکن است برای کاربر فارسی‌زبان نامفهوم باشد.
بنابراین سعی کردم ترجمه هم از نظر فنی درست باشد و هم از نظر تجربه کاربری طبیعی. بعد از انجام ترجمه، با تیم OneTap ارتباط گرفتم و موضوع را با آنها مطرح کردم. هدفم این بود که ترجمه فقط یک فایل شخصی یا نسخه‌ای غیررسمی نباشد، بلکه اگر امکانش وجود دارد، فارسی به‌صورت رسمی وارد پروژه شود تا کاربران فارسی‌زبان هم بتوانند از آن استفاده کنند.
واکنش تیم OneTap چه بود؟
خوشبختانه استقبال خوبی کردند و در نهایت فارسی به زبان‌های رسمی پروژه اضافه شد. برای من این بخش اتفاق جالبی بود، چون نشان داد حتی یک مشارکت کوچک هم می‌تواند وارد یک پروژه بین‌المللی شود و برای کاربران یک زبان خاص ارزش ایجاد کند. در حال حاضر در صفحه رسمی افزونه OneTap در WordPress.org فارسی، زبان فارسی نیز در فهرست زبان‌های پشتیبانی‌شده قرار گرفته است.
گفتید که افزونه دیگری را هم ترجمه کرده‌اید. آن افزونه چه بود؟
بله، افزونه دیگری که ترجمه کردم WP Accessibility بود. این افزونه هم مجموعه‌ای از قابلیت‌ها و اصلاحات مرتبط با دسترس‌پذیری وردپرس را ارائه می‌کند و نسخه فارسی آن نیز در WordPress.org در دسترس است. در واقع برای من جالب بود که این کار را فقط به یک افزونه محدود نکنم. هدف اصلی این بود که اگر قرار است در حوزه دسترس‌پذیری وب فارسی تغییری ایجاد شود، بخشی از آن از طریق در دسترس قرار دادن منابع و ابزارهای فارسی اتفاق بیفتد.
فکر می‌کنید چرا در جامعه فارسی‌زبان کمتر درباره دسترس‌پذیری وب صحبت می‌شود؟
به نظرم یکی از دلایل اصلی، کمبود آگاهی است.
خیلی از طراحان و توسعه‌دهندگان وقتی درباره performance، SEO یا security صحبت می‌شود، سریع متوجه اهمیت موضوع می‌شوند؛ اما accessibility هنوز در بسیاری از پروژه‌ها در اولویت‌های اصلی نیست. گاهی حتی خود ما به عنوان توسعه‌دهنده متوجه نمی‌شویم که یک تصمیم ساده در طراحی یا توسعه می‌تواند برای گروهی از کاربران یک مانع جدی ایجاد کند.
از طرف دیگر، منابع فارسی تخصصی در این زمینه هم نسبتاً محدود هستند. وقتی یک توسعه‌دهنده تازه می‌خواهد accessibility را یاد بگیرد، معمولاً باید به منابع انگلیسی مراجعه کند. بنابراین ترجمه مستندات، افزونه‌ها و ابزارها می‌تواند اولین قدم بسیار خوبی برای افزایش آگاهی باشد.
آیا فکر می‌کنید هر وب‌سایت وردپرسی باید یک افزونه accessibility نصب کند؟
نه لزوماً. به نظرم سؤال درست این نیست که «چه افزونه‌ای نصب کنیم؟»، بلکه باید بپرسیم «چطور سایت را برای کاربران بیشتری قابل استفاده کنیم؟» ممکن است یک سایت از ابتدا به شکل مناسبی طراحی و توسعه داده شده باشد و بسیاری از اصول دسترس‌پذیری را رعایت کند. در چنین شرایطی، نصب یک افزونه نباید تبدیل به جایگزینی برای اصلاح مشکلات واقعی سایت شود.
اما ابزارهایی مثل OneTap می‌توانند امکانات مفیدی را در اختیار کاربران قرار دهند و برای بسیاری از سایت‌ها یک قدم عملی و ساده برای بهتر کردن تجربه کاربری باشند. مهم این است که بدانیم accessibility یک فرآیند است، نه یک دکمه که یک بار آن را فعال کنیم و کار تمام شود.
به نظر شما توسعه‌دهندگان وردپرس از چه راه‌هایی می‌توانند در این حوزه کمک کنند؟
اتفاقاً لازم نیست حتماً یک پروژه بزرگ راه‌اندازی کنید. راه‌های زیادی وجود دارد. می‌توانید یک افزونه را ترجمه کنید، مستندات یک پروژه را ترجمه کنید، مشکلات accessibility یک قالب یا افزونه را گزارش کنید، در GitHub یک پروژه مشارکت کنید یا حتی هنگام طراحی سایت‌های خودتان اصول پایه دسترس‌پذیری را رعایت کنید.
حتی یک کار ساده مثل اضافه کردن alt مناسب به تصاویر، استفاده صحیح از headingها، اطمینان از امکان استفاده با صفحه‌کلید و توجه به کنتراست رنگ‌ها می‌تواند تفاوت ایجاد کند. همچنین اگر توسعه‌دهنده هستید، می‌توانید پروژه‌های متن‌باز حوزه accessibility را پیدا کنید و به آنها contribution بدهید. لازم نیست همیشه چیزی را از صفر بسازیم. گاهی اوقات بهتر است یک پروژه موجود را کمی بهتر کنیم.
اگر بخواهید از تجربه خودتان یک پیام به جامعه وردپرس فارسی بدهید، چه می‌گویید؟
به نظرم جامعه وردپرس فارسی ظرفیت خیلی خوبی برای مشارکت در پروژه‌های بین‌المللی دارد. گاهی فکر می‌کنیم برای مشارکت در یک پروژه بزرگ حتماً باید برنامه‌نویس حرفه‌ای باشیم یا یک قابلیت پیچیده توسعه دهیم. در حالی که پروژه‌های متن‌باز به انواع مختلفی از مشارکت نیاز دارند؛ ترجمه، مستندسازی، تست، گزارش باگ، طراحی، آموزش و حتی معرفی پروژه. کاری که من انجام دادم هم از یک نیاز ساده شروع شد: «چرا این ابزار برای کاربر فارسی‌زبان قابل استفاده نباشد؟» بعد از آن فقط باید یک قدم برداشت.
اگر هرکدام از ما در حوزه‌ای که تخصص داریم یک مشکل کوچک را حل کنیم، در نهایت مجموعه این تغییرات کوچک می‌تواند تأثیر بزرگی ایجاد کند و شاید یکی از بهترین مثال‌ها همین دسترس‌پذیری باشد؛ چون در نهایت، هدف فناوری این است که افراد بیشتری بتوانند از آن استفاده کنند.